S Harfi

SKU (Stock Keeping Unit, stok takip birimi), bir işletmenin sattığı veya tuttuğu her benzersiz ürün varyantına atadığı tekil tanımlayıcı koddur. Aynı tişörtün farklı renk ve bedenleri ayrı SKU’lardır.

SKU, barkod veya GTIN gibi evrensel kodlardan farklı olarak işletmeye özgüdür; firma kendi mantığına göre tanımlar. Stok takibi, satış raporlaması ve sipariş yönetimi SKU bazında yürür.

SKU sayısı arttıkça stok yönetimi karmaşıklaşır; bu yüzden çok geniş ürün yelpazesi olan işletmeler ABC analizini SKU bazında uygular.

Satın alma (purchasing), tedarik sürecinin operasyonel ayağıdır; ihtiyaçların toplanması, tedarikçiden teklif alınması, satın alma siparişinin (PO) açılması ve teslimin takibini kapsar.

Satın alma kararları doğrudan stok seviyelerini etkiler. Ne zaman ve ne kadar sipariş verileceği; EOQ, yeniden sipariş noktası ve tedarikçi koşulları gibi parametrelere göre belirlenir.

Satın alma miktarını optimize etmek için EOQ hesabını kullanabilirsin.

Satın alma siparişi (purchase order, PO), alıcının tedarikçiye gönderdiği, istenen ürünü, miktarı, fiyatı, teslim tarihini ve koşullarını belirten resmi sipariş belgesidir. Tedarikçi kabul ettiğinde bağlayıcı bir anlaşmaya dönüşür.

PO, satın alma sürecini kayıt altına alır ve mal kabulde gelen ürünle karşılaştırılan referans belgedir. Üç yönlü eşleştirmede (sipariş, mal kabul, fatura) merkezi rol oynar.

Açık satın alma siparişleri, planlamada bekleyen sipariş olarak izlenir ve net ihtiyaç hesabına girer.

Seri numarası (serial number), tek bir ürün adedine atanan benzersiz kimliktir. Parti numarası bir grup ürünü ortak izlerken, seri numarası her adedi tek tek ayırt eder.

Seri numarası; garanti, servis geçmişi, hırsızlık takibi ve bireysel geri çağırma gerektiren yüksek değerli ürünlerde (elektronik, makine, otomotiv) kullanılır. Her adedin yaşam döngüsü ayrı izlenir.

Parti takibi grup bazlı, seri takibi birim bazlı izleme sağlar; ikisi izlenebilirliğin iki farklı çözünürlük seviyesidir.

Sermaye bağlama maliyeti (cost of capital tied up), stoğa yatırılan paranın o stokta bekledği sürece başka bir yatırımda, örneğin makinede veya finansal getiride değerlendirilememesinden doğan fırsat maliyetidir. Görünmez ama gerçek bir maliyettir.

Bu maliyet genellikle işletmenin sermaye maliyeti veya beklenen getiri oranıyla hesaplanır ve taşıma maliyetinin en büyük bileşenidir. Yüksek faiz ortamında stok tutmanın maliyeti belirgin biçimde artar.

Sermaye bağlama maliyeti, taşıma maliyetinin ana parçası olarak EOQ hesabına yansır.

Sevkiyat (shipping / dispatch), depodaki ürünlerin toplanıp paketlenerek müşteriye veya bir sonraki dağıtım noktasına gönderilmesi sürecidir. Depo operasyonunun çıkış ayağıdır ve teslim performansını doğrudan etkiler.

Sevkiyatta doğru ürünün doğru miktarda, doğru zamanda ve hasarsız teslim edilmesi esastır. Hatalı sevkiyat hem müşteri memnuniyetsizliği hem de iade ve stok düzeltme maliyeti yaratır.

FIFO veya FEFO kuralları sevkiyat sırasında uygulanır; hangi partinin önce çıkacağı burada belirlenir.

Sipariş maliyeti (ordering / setup cost), sipariş miktarından bağımsız olarak her sipariş veya üretim partisi başına oluşan sabit maliyettir. Satın almada teklif alma, sözleşme, evrak ve nakliye; üretimde ise hattın yeni ürüne hazırlanması (setup) giderini içerir.

Sipariş maliyeti sabit olduğu için sık sipariş vermek toplam maliyeti yukarı çeker. Bu yüzden EOQ, sipariş maliyeti ile taşıma maliyetini dengeleyerek en uygun parti büyüklüğünü bulur.

Sipariş maliyeti, EOQ hesaplamasının iki temel girdisinden biridir.

Sipariş noktası, stok seviyesinin yeni bir satın alma veya üretim siparişini tetiklediği eşiktir. Pratikte yeniden sipariş noktası (reorder point, ROP) ile çoğunlukla aynı anlamda kullanılır.

Sipariş noktası belirlenirken tedarik süresi boyunca tüketilecek miktar ve emniyet stoğu hesaba katılır. Stok bu eşiğe indiğinde sistem otomatik bir sipariş önerisi üretebilir.

Detaylı hesap için yeniden sipariş noktası aracına bakabilirsin.

Sipariş çevrim süresi (order cycle time), aynı kalem için iki ardışık siparişin verilmesi arasında geçen süredir. Sipariş miktarı talebe bölünerek bulunur; büyük partiler uzun, küçük partiler kısa çevrim demektir.

Sipariş çevrim süresi, çevrim stoğunu ve sipariş sıklığını belirler. EOQ ile optimize edildiğinde, sipariş maliyeti ile taşıma maliyetini dengeleyen ideal sipariş ritmi ortaya çıkar.

Bu kavram müşteri tarafındaki teslim süresiyle karıştırılmamalıdır; burada konu işletmenin kendi yeniden sipariş ritmidir.

Stok (inventory), bir işletmenin gelecekteki talebi karşılamak amacıyla elinde tuttuğu hammadde, yarı mamul ve bitmiş ürünlerin toplamıdır. Hem talebi anında karşılamayı sağlar hem de işletme sermayesini bağladığı için bir maliyet kalemidir.

Stoklar genellikle üç ana grupta toplanır: hammadde stoğu, üretim sürecindeki yarı mamul (WIP) stoğu ve satışa hazır mamul stoğu. Doğru stok seviyesini bulmak, stoksuz kalma riski ile taşıma maliyeti arasında denge kurmak demektir.

Örneğin bir mobilya atölyesinde kereste hammadde stoğu, montaj bekleyen parçalar yarı mamul, depodaki masalar ise mamul stoğudur. Stok seviyesinin sağlığını ölçmek için stok devir hızı hesaplama aracını kullanabilirsin.

Stok devir hızı (inventory turnover), bir dönemde stoğun kaç kez tamamen satılıp yenilendiğini gösteren orandır. Formülü satılan malın maliyeti bölü ortalama stoktur. Yüksek devir hızı, stoğun hızlı sattığını ve sermayenin verimli döndüğünü işaret eder.

Çok düşük devir hızı atıl ve ölü stoğa işaret ederken, çok yüksek devir hızı da sık sık stoksuz kalma riskini gösterebilir. İdeal oran sektöre göre değişir; üretimde genelde 4 ile 6 arası sağlıklı kabul edilir.

Kendi oranını stok devir hızı hesaplama aracıyla bulabilir, yorumlama detayları için stok devir hızı nedir yazısını okuyabilirsin.

Stok devir oranı, stok devir hızının orana dökülmüş halidir ve bir dönemde stoğun kaç kez yenilendiğini gösterir. Pratikte "stok devir hızı" terimiyle çoğunlukla aynı anlamda kullanılır.

Oran, satılan malın maliyetinin ortalama stoğa bölünmesiyle bulunur. Örneğin oranın 6 çıkması, stoğun bir yılda altı kez tamamen satılıp yenilendiğini ifade eder.

Kendi oranını stok devir hızı aracıyla hesaplayabilirsin.

Stok değerleme (inventory valuation), dönem sonunda eldeki stoğun ve satılan malın parasal değerinin hesaplanmasıdır. Hangi alış fiyatının hangi maliyete yansıtılacağına göre sonuç değişir.

Başlıca yöntemler FIFO (ilk giren ilk çıkar), LIFO (son giren ilk çıkar) ve ağırlıklı ortalama maliyettir. Yöntem seçimi, özellikle fiyatların değiştiği dönemlerde satılan malın maliyetini ve raporlanan karı doğrudan etkiler.

Stok değerleme hem mali tablolara hem de vergiye yansıdığı için, kullanılan yöntem muhasebe standartlarıyla uyumlu seçilmelidir.

Stok doğruluğu (inventory accuracy), sistemdeki kayıtlı stok miktarı ile depodaki fiziksel miktarın ne kadar uyuştuğunu gösteren orandır. Genellikle sayım sonrası doğru kalem sayısının toplam kaleme oranıyla ifade edilir.

Düşük stok doğruluğu tüm planlamayı çürütür; kayıtta var görünen ama gerçekte olmayan stok stoksuzluğa, gerçekte var olan ama kayıtta olmayan stok ise gereksiz siparişe yol açar. Hedef genelde yüzde 95 ve üzeridir.

Döngüsel sayım, barkod ve disiplinli mal kabul, stok doğruluğunu yüksek tutmanın en etkili araçlarıdır.

Stok kontrolü (inventory control), elde bulunan stok miktarının kayıt altında tutulması, fiziksel sayımla doğrulanması ve hedef seviyelerle karşılaştırılarak yönetilmesidir. Stok yönetiminin operasyonel, gün gün yürüyen ayağıdır.

Stok kontrolü iki temel yaklaşımla yapılır: sürekli sistemde her hareket anında kaydedilirken, periyodik sistemde stok belirli aralıklarla sayılır. Barkod ve RFID gibi teknolojiler bu süreci hızlandırır ve hata oranını düşürür.

Pratikte stok kontrolünün amacı kayıt ile gerçeğin uyumlu olmasıdır; kayıtta 100 adet görünen bir ürün depoda 80 adetse, planlama yanlış kararlar üretir.

Stok sayımı (stocktaking / physical count), depodaki gerçek stok miktarının fiziksel olarak sayılması ve sistemdeki kayıtlarla karşılaştırılmasıdır. Amacı kayıt ile gerçeğin uyumunu doğrulamak ve sapmaların nedenini bulmaktır.

İki temel yöntem vardır: tüm stoğun belirli aralıklarla bir kerede sayıldığı dönemsel sayım ve stoğun küçük gruplara bölünüp sırayla sürekli sayıldığı döngüsel sayım. Döngüsel sayım, operasyonu durdurmadan doğruluğu yüksek tutar.

Sayım sonrası kayıt ile gerçek arasındaki fark, stok doğruluğu oranı olarak raporlanır ve düzeltici aksiyona girdi olur.

Stok yaşlandırma (inventory aging), stok kalemlerinin depoya giriş tarihine göre yaş aralıklarına (örneğin 0-30, 31-90, 90+ gün) bölünerek analiz edilmesidir. Hangi stoğun ne kadar süredir beklediğini gösterir.

Yaşlandırma analizi, atıl ve ölü stoğu erken yakalamanın en pratik yoludur. Belirli bir yaşı geçen kalemler için indirim, kampanya veya elden çıkarma kararı alınır; böylece sermaye serbest kalır.

Raf ömrü olan ürünlerde yaşlandırma, son kullanma tarihi yönetimiyle birleşir ve fire riskini öngörmeyi sağlar.

Stok yönetimi (inventory management), işletmenin elindeki stokları sipariş etme, depolama ve kullanma süreçlerini planlayıp kontrol etme faaliyetidir. Temel sorusu şudur: ne zaman, ne kadar sipariş vermeliyim?

İyi bir stok yönetimi, stoksuz kalma kayıplarını azaltırken aşırı stoktan kaynaklanan taşıma ve sermaye bağlama maliyetlerini de düşürür. Sipariş miktarı, yeniden sipariş noktası ve emniyet stoğu gibi parametreler bu disiplinin temel araçlarıdır.

Optimal sipariş miktarını belirlemek için EOQ hesaplama aracı ile başlayabilir, kavramın temelini EOQ nedir yazısından okuyabilirsin.

Stoksuzluk maliyeti (stockout / shortage cost), bir ürünün talep edildiği anda stokta bulunmamasının işletmeye yüklediği maliyettir. En görünür kısmı kaçan satıştır; bunun yanında acil tedarik, hızlı kargo, üretim duruşu ve uzun vadede müşteri sadakatinin kaybı gibi kalemleri içerir.

Stoksuzluk maliyetini ölçmek zordur çünkü kayıp satış ve itibar zararı kayıtlara doğrudan yansımaz. Yine de emniyet stoğu seviyesini belirlerken bu maliyetin taşıma maliyetiyle dengelenmesi gerekir.

Stoksuz kalma riskini emniyet stoğu hesaplaması ve hizmet seviyesi seçimiyle yönetebilirsin.

Stokta kalma süresi (days sales of inventory, DSI), stoğun ortalama olarak kaç gün depoda beklediğini gösteren ölçüdür. 365 gün stok devir hızına bölünerek hesaplanır; devir hızının gün cinsinden karşılığıdır.

Örneğin stok devir hızı 6 ise, stokta kalma süresi yaklaşık 60 gündür; yani bir ürün ortalama iki ay depoda bekler. Süre kısaldıkça sermaye daha hızlı serbest kalır ve eskime riski azalır.

Bu ölçü, stok devir hızının gün cinsinden yorumlanmış halidir.