ABC Analizi Nedir? Stokta Pareto ile Önceliklendirme ve Örnek
Ali · ODTÜ Endüstri Mühendisliği · Üretim ve yazılım geliştirici
ABC analizi, stok kalemlerini yıllık kullanım değerine göre önem sırasına dizip A, B ve C olarak üç sınıfa ayıran bir önceliklendirme yöntemidir. ABC analizi, Pareto ilkesine (80/20 kuralı) dayanır: kalemlerin küçük bir kısmı toplam stok değerinin büyük kısmını oluşturur. Türkçe kaynaklarda konu çoğunlukla yalnızca tanım düzeyinde kalıyor; bu rehberde ABC analizini çözümlü bir Excel örneğiyle adım adım gösteriyor, her sınıfa hangi stok politikasının uygun olduğunu mühendislik bakışıyla anlatıyoruz. Sınıflarına göre emniyet stoğunu doğru kurmak için yazının sonundaki emniyet stoğu hesaplama aracını kullanabilirsin.
ABC analizi nedir?
ABC analizi, stoğundaki tüm kalemleri yıllık tüketim değerine (yıllık miktar çarpı birim maliyet) göre büyükten küçüğe sıralayıp üç sınıfa bölen bir yöntemdir. A sınıfı, az sayıda ama toplam değerin büyük kısmını oluşturan kritik kalemlerdir; C sınıfı, çok sayıda ama toplam değere katkısı düşük kalemlerdir; B sınıfı ise ikisinin arasındadır. Amaç, sınırlı yönetim dikkatini en çok para bağlayan kalemlere yoğunlaştırmaktır.
ABC analizi Pareto (80/20) ile nasıl ilişkilidir?
Pareto ilkesi, sonuçların yaklaşık %80'inin nedenlerin yaklaşık %20'sinden geldiğini söyler. Stokta bu çoğu zaman şöyle görünür: kalemlerin yaklaşık %20'si, stoğa bağlanan toplam paranın yaklaşık %80'ini oluşturur. ABC analizi bu gözlemi pratiğe döker; "her kalemi eşit yönetmek" yerine paranın yoğunlaştığı azınlığı ayrı bir disiplinle yönetmeni sağlar. Oranlar her işletmede birebir 80/20 olmaz, ama eğri genellikle benzer bir dağılım gösterir.
ABC analizi nasıl yapılır? (çözümlü örnek)
ABC analizi şu adımlarla yapılır:
- Her kalem için yıllık tüketim değerini hesapla: yıllık miktar × birim maliyet.
- Kalemleri yıllık tüketim değerine göre büyükten küçüğe sırala.
- Her kalemin toplam içindeki yüzdesini ve kümülatif (birikimli) yüzdesini bul.
- Kümülatif yüzdeye göre sınıfları ayır: yaklaşık ilk %80 A, sonraki %15 B, kalan %5 C.
Aşağıdaki çözümlü örnekte 6 kalemlik küçük bir stok ele alınıyor:
| Ürün | Yıllık miktar | Birim maliyet (TL) | Yıllık değer (TL) | Değer payı | Kümülatif % | Sınıf |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ürün 1 | 1.000 | 600 | 600.000 | %50,0 | %50,0 | A |
| Ürün 2 | 800 | 450 | 360.000 | %30,0 | %80,0 | A |
| Ürün 3 | 2.000 | 60 | 120.000 | %10,0 | %90,0 | B |
| Ürün 4 | 1.500 | 50 | 75.000 | %6,3 | %96,3 | B |
| Ürün 5 | 3.000 | 10 | 30.000 | %2,5 | %98,8 | C |
| Ürün 6 | 1.800 | 8 | 14.400 | %1,2 | %100,0 | C |
Bu örnekte iki kalem (Ürün 1 ve 2) toplam değerin %80'ini oluşturuyor ve A sınıfına giriyor. Dikkat çeken nokta: Ürün 5 ve 6 miktar olarak en çok adede sahip ama değerce en düşük; yani "çok satıyor" demek "çok önemli" demek değildir. ABC analizini adet üzerinden değil, değer üzerinden yapmak bu yüzden kritiktir.
A, B ve C sınıfları ne anlama gelir?
Üç sınıf, farklı yönetim yoğunluğu gerektirir:
| Sınıf | Tipik kalem oranı | Tipik değer payı | Yönetim yaklaşımı |
|---|---|---|---|
| A | ~%20 | ~%80 | Sık takip, sıkı sayım, düşük emniyet stoğu, yakın tedarikçi ilişkisi |
| B | ~%30 | ~%15 | Orta düzey takip, periyodik gözden geçirme |
| C | ~%50 | ~%5 | Basit kurallar, toplu sipariş, daha yüksek tampon kabul edilebilir |
A sınıfı kalemler en çok parayı bağladığı için en sık sayılmalı ve emniyet stoğu gereksiz yere yüksek tutulmamalıdır. C sınıfı kalemlerde ise yönetim maliyeti kalemin kendisinden pahalı olabileceği için basit, otomatik kurallar yeterlidir.
ABC analizi ile XYZ analizi farkı nedir?
ABC analizi kalemleri değere göre ayırır; XYZ analizi ise talep düzenliliğine (tahmin edilebilirliğe) göre ayırır. X düzenli ve tahmini kolay talebi, Z düzensiz ve tahmini zor talebi gösterir. İkisini birlikte kullanmak güçlü bir matris verir: örneğin "AX" kalemleri hem değerli hem öngörülebilir olduğu için ince ayar yapılabilir; "AZ" kalemleri ise hem değerli hem oynak olduğu için en yüksek dikkati hak eder. Talebi oynak kalemlerde tamponu doğru kurmak için emniyet stoğu hesabı belirleyicidir.
Hangi sınıfa hangi stok politikası uygulanır?
ABC sınıfı, diğer stok kararlarını besleyen bir girdidir. A kalemlerinde sipariş büyüklüğünü EOQ ile optimize etmek, emniyet stoğunu servis seviyesine göre dikkatle ayarlamak ve sayımı sık yapmak gerekir. C kalemlerinde ise toplu sipariş ve seyrek sayım yeterlidir.
Bir deneyim notu: ERP projelerinde ABC analizini bir kez yapıp rafa kaldıran firmalar çok görüyorum. Oysa kalemlerin sınıfı zamanla değişir; bir ürün sezon etkisiyle C'den A'ya geçebilir. ABC analizini en az altı ayda bir yenilemek, dikkatini doğru kalemlere yeniden yöneltmeni sağlar. Hangi kalemlerin sermayeyi gereksiz bağladığını (ölü stok) görmek için de ABC tablosunun C ucundaki düşük devirli kalemlere bakmak iyi bir başlangıçtır.
Sıradaki adım
ABC analizi sana nereye odaklanacağını söyler; ne kadar ve ne zaman sipariş vereceğini ise diğer araçlar belirler. Sipariş büyüklüğü için EOQ, tampon stok için emniyet stoğu, genel resim için ise stok nedir yazısına göz at. A sınıfı kalemlerinde tamponu doğru kurmak için kendi rakamlarınla emniyet stoğu hesaplama aracını çalıştır.
Sık sorulan sorular
ABC analizi nedir?
ABC analizi nasıl yapılır?
ABC analizi Pareto ile aynı şey mi?
ABC analizi neye göre yapılır, adet mi değer mi?
ABC ile XYZ analizi arasındaki fark nedir?
Emniyet Stoğu Hesaplama aracını deneyin
Bu kavramı kendi sayılarınızla canlı hesaplayın.
Emniyet Stoğu Hesaplama →Ali
ODTÜ Endüstri Mühendisliği · Üretim ve yazılım geliştirici
Endüstri mühendisliği altyapısı ve sahada ERP/üretim sistemi kurma deneyimiyle stok ve üretim yönetimi araçları geliştiriyor. Stokoloji’deki içerik ve hesaplayıcıları akademik teoriyi pratik kararlara çevirmek için yazıyor.