EOQ Nedir? Ekonomik Sipariş Miktarı Formülü ve Hesaplama [2026]

EOQ (Economic Order Quantity, ekonomik sipariş miktarı), bir ürünü her seferinde kaç adet sipariş edersen toplam stok maliyetinin en düşük olacağını bulan bir stok yönetimi yöntemidir. Türkçe kaynaklarda çoğunlukla yüzeysel anlatılan bu konuyu; formülü, varsayımları ve gerçek bir örnekle bu rehberde net biçimde ele alıyoruz. Yazının sonunda kavramı EOQ hesaplama aracı ile birkaç saniyede uygulamaya dökebilirsin.

EOQ (ekonomik sipariş miktarı) nedir?

EOQ, sipariş verme maliyeti ile stok taşıma maliyetinin toplamını en aza indiren optimum sipariş büyüklüğüdür. Adı "ekonomik" çünkü en ucuz değil, en dengeli noktayı arar. Çok sık küçük siparişler sipariş maliyetini, seyrek büyük siparişler ise depo ve sermaye maliyetini yükseltir; EOQ tam ortadaki dengeyi verir.

EOQ neden önemlidir?

İki maliyet kalemi birbirine zıt yönde hareket eder. Sipariş sıklığını artırdığında elinde daha az mal kalır, taşıma maliyeti düşer ama her sipariş ayrı bir operasyon maliyeti doğurur. Sipariş miktarını büyüttüğünde sipariş sayısı azalır, fakat depoda bağlanan sermaye ve fire riski artar. EOQ bu iki eğrinin kesiştiği, toplam maliyetin minimum olduğu noktayı sayısal olarak bulmanı sağlar. Bu yüzden satın alma, üretim planlama ve perakende stok yönetiminin temel taşıdır.

EOQ formülü ve değişkenleri nelerdir?

Ekonomik sipariş miktarı şu formülle hesaplanır (EOQ formula):

EOQ = √(2 × D × S / H)

Taşıma maliyeti H çoğu zaman doğrudan verilmez; birim maliyetin bir yüzdesi olarak (örneğin yıllık %20 sermaye + depo maliyeti) hesaplanır. Bu durumda H = birim maliyet × taşıma oranı olur. Bu kalemi eksik hesaplamak, EOQ’yu olduğundan büyük gösteren en yaygın hatadır.

EOQ nasıl hesaplanır? (adım adım örnek)

Bir işletmenin bir ürün için yıllık talebi 1000 adet, her siparişin maliyeti 100 TL, bir birimi bir yıl stokta tutmanın maliyeti 5 TL olsun.

1. Payı hesapla: 2 × 1000 × 100 = 200.000
2. Paydaya böl: 200.000 / 5 = 40.000
3. Karekök al: √40.000 = 200

Sonuç: ekonomik sipariş miktarı 200 adettir. Yıllık sipariş sayısı 1000 / 200 = 5 olur; yani işletme yılda 5 kez 200’er adet sipariş vermelidir. Bu noktada yıllık sipariş maliyeti (5 × 100 = 500 TL) ile yıllık taşıma maliyeti (ortalama stok 100 adet × 5 TL = 500 TL) birbirine eşitlenir ve toplam maliyet 1.000 TL ile minimuma iner. EOQ noktasının ayırt edici özelliği budur: optimumda iki maliyet kalemi her zaman eşittir.

EOQ formülünün varsayımları ve sınırlamaları nelerdir?

EOQ güçlü ama varsayımları katı bir modeldir. Talebin yıl boyunca sabit ve bilindiğini, birim fiyatın sipariş miktarından bağımsız olduğunu (miktar iskontosu yok), tedarik süresinin sabit olduğunu ve stoğun anında teslim edildiğini varsayar. Gerçek hayatta talep dalgalanır ve tedarik gecikir; bu yüzden EOQ tek başına yeterli değildir. Talep belirsizliğini yönetmek için EOQ’yu emniyet stoğu ile, sipariş zamanlamasını ise yeniden sipariş noktası ile tamamlaman gerekir.

Pratikte bir gözlem: ürün ERP sistemleri kurarken çok işletmenin EOQ’yu hiç kullanmadan, alışkanlıkla "her ay bir kamyon" mantığıyla sipariş verdiğini görüyorum. Oysa basit bir EOQ hesabı çoğu zaman yıllık stok maliyetinin görünür biçimde düşebileceğini gösteriyor; formül akademik değil, doğrudan nakit etkisi olan bir araçtır.

Miktar iskontosu EOQ’yu nasıl değiştirir?

Klasik EOQ, birim fiyatın sipariş miktarından bağımsız olduğunu varsayar. Oysa tedarikçiler çoğu zaman belirli adedin üzerinde indirim uygular. Bu durumda yalnızca sipariş ve taşıma maliyetine bakmak yetmez; satın alma maliyetini de hesaba katman gerekir. Pratik yaklaşım şudur: önce klasik EOQ’yu hesapla, sonra indirim eşiklerindeki toplam maliyeti (satın alma + sipariş + taşıma) ayrı ayrı karşılaştır. Bazen indirim eşiğine ulaşmak için EOQ’dan biraz fazla sipariş vermek, toplamda daha ucuza gelir.

EOQ hesaplarken sık yapılan hatalar nelerdir?

İlk hata, taşıma maliyetini eksik hesaplamaktır. H yalnızca depo kirası değildir; bağlanan sermayenin fırsat maliyeti, sigorta, fire ve eskime de buna dahildir. İkinci hata, EOQ’yu sabit bir kural gibi kullanmaktır; talep değiştikçe EOQ da değişir, bu yüzden periyodik olarak güncellenmelidir. Üçüncü hata, EOQ’yu emniyet stoğu ve sipariş zamanlamasından kopuk düşünmektir. EOQ tek başına stoksuz kalmayı önlemez; yalnızca sipariş büyüklüğünü optimize eder.

Sıradaki adım

EOQ ne kadar sipariş vereceğini söyler; ne zaman sipariş vereceğini değil. Talebin dalgalıysa bu değeri emniyet stoğu ve yeniden sipariş noktası ile tamamlaman gerekir. Kendi rakamlarını denemek için EOQ hesaplama aracını kullanabilirsin.