Ölü Stok Nedir? Nasıl Tespit Edilir ve Tasfiye Edilir?

Ölü stok, uzun süredir hiç hareket görmeyen, satılma veya kullanılma ihtimali çok düşük olan ve sermayeyi raf üzerinde atıl bırakan stok kalemleridir. Ölü stok nedir sorusunun cevabı tek başına bir tanım değil; aynı zamanda bir uyarıdır, çünkü bu kalemler hem depo alanı hem nakit hem de yönetim dikkati tüketir. Türkçe kaynaklarda konu çoğu zaman yüzeysel geçiliyor; bu rehberde ölü stoğun nasıl oluştuğunu, nasıl tespit edildiğini ve nasıl tasfiye edildiğini mühendislik bakışıyla ele alıyoruz. Hangi kalemlerin atıl kaldığını rakamla görmek için yazının sonundaki stok devir hızı hesaplama aracını kullanabilirsin.

Ölü stok nedir?

Ölü stok, belirli bir süre boyunca (genelde 6 ay ile 12 ay arası) hiç tüketilmemiş veya satılmamış, devir hızı sıfıra yakın olan stok kalemidir. Yavaş hareket eden stoktan farkı şudur: yavaş stok az da olsa döner, ölü stok ise pratikte hiç dönmez. Bu kalemler bilançoda varlık gibi görünse de gerçekte bağlanmış ve büyük olasılıkla geri dönmeyecek bir nakittir.

Ölü stok neden oluşur?

Ölü stok genellikle tek bir nedenden değil, birkaç kararın birikiminden doğar:

• Aşırı veya hatalı talep tahminiyle gereğinden fazla sipariş vermek.
• Modası geçen, teknolojisi eskiyen veya yerine yenisi gelen ürünler.
• Minimum sipariş miktarı yüzünden ihtiyaçtan fazla satın almak.
• Yanlış emniyet stoğu kurmak; gereğinden yüksek tampon atıl stoğa dönüşür.
• Son kullanma tarihi geçen veya yanlış akış (FIFO/FEFO uygulanmaması) nedeniyle bozulan ürünler.

Ölü stok nasıl tespit edilir?

Ölü stoğu tespit etmenin en pratik yolu hareket ve devir verisini birlikte okumaktır:

1. Son hareket tarihi: Her kalemin son satış/çıkış tarihine bak; eşik süreyi (örneğin 6 ay) geçenleri işaretle.
2. Devir hızı: Kalemin stok devir hızı sıfıra yakınsa güçlü bir ölü stok sinyalidir.
3. Yaşlandırma (aging) analizi: Stoğu giriş tarihine göre yaş aralıklarına böl; en yaşlı dilimdeki kalemler adaydır.
4. ABC ile çapraz oku: ABC analizi tablosunun C ucundaki düşük devirli kalemler çoğu zaman ölü stok kaynağıdır.

Basit bir ölü stok oranı şöyle hesaplanır:

Örneğin toplam stok değeri 1.000.000 TL ve hareketsiz kalemlerin değeri 120.000 TL ise ölü stok oranı %12'dir. Bu oranı dönemler arası izlemek, sorunun büyüyüp büyümediğini gösterir.

Ölü stok nasıl tasfiye edilir ve önlenir?

Tespit edilen ölü stok için birkaç tasfiye yolu vardır:

Önlemek ise tasfiyeden daha değerlidir. Talep tahminini iyileştirmek, sipariş büyüklüğünü EOQ ile optimize etmek, emniyet stoğunu servis seviyesine göre dengeli kurmak ve miatlı ürünlerde FIFO ya da FEFO akışını disiplinle uygulamak ölü stok oluşumunu büyük ölçüde azaltır.

Bir deneyim notu: ölü stoğun en sinsi yanı, kimsenin onu "kayıp" olarak görmemesidir. Bilançoda varlık olarak durduğu için yöneticiler onu silmeye direnir; her dönem "belki satarız" denir ve kalem yıllarca rafta yaşlanır. Sahada işe yarayan yaklaşım, ölü stok için net bir eşik ve otomatik bir uyarı kurmaktır: bir kalem eşiği geçtiğinde karar zorunlu hale gelir ve mesele unutulmaz.

Sıradaki adım

Ölü stok, stok yönetiminin diğer parçaları gevşediğinde biriken bir sonuçtur. Onu kalıcı azaltmak için sipariş büyüklüğünü EOQ, tamponunu emniyet stoğu, önceliklerini ABC analizi ile kur. Stoğunun ne kadar döndüğünü ve hangi kalemlerin atıl kaldığını kendi rakamlarınla görmek için stok devir hızı hesaplama aracını kullan.